Cuộc đời & sự nghiệp Chủ tịch Hồ Chí Minh

Thân phụ là cụ Nguyễn Sinh Sắc (1862–1929), một nhà nho xuất thân từ nông dân, giàu lòng yêu nước, đỗ Phó bảng năm 1901 nhưng không ham quan trường; quan điểm "học để làm người", thương dân và tư tưởng thân dân của cụ ảnh hưởng sâu sắc tới người con. Thân mẫu là bà Hoàng Thị Loan (1868–1901), người phụ nữ hiền hậu, đảm đang, hết lòng vì chồng con. Người có chị gái là Nguyễn Thị Thanh và anh trai là Nguyễn Sinh Khiêm – đều tham gia hoạt động yêu nước chống Pháp.

Nghệ An – Hà Tĩnh là vùng đất có truyền thống hiếu học và đấu tranh kiên cường chống ngoại xâm, quê hương của nhiều sĩ phu yêu nước như Phan Đình Phùng, Phan Bội Châu. Cuối thế kỷ XIX, thực dân Pháp đã hoàn thành việc xâm lược Việt Nam, các phong trào Cần Vương liên tiếp thất bại; không khí bi phẫn của thời cuộc thấm vào tâm hồn cậu bé Nguyễn Sinh Cung từ rất sớm.

Những năm sống ở Huế, cậu bé được tận mắt chứng kiến cảnh vua quan triều Nguyễn bất lực, người dân lao động khổ cực và sự hống hách của thực dân Pháp ngay tại kinh đô. Đầu năm 1901, thân mẫu qua đời sau khi sinh người con út; Nguyễn Sinh Cung khi ấy mới 11 tuổi, cùng em nhỏ trải qua những ngày tháng mất mát lớn.

Trở về Nghệ An, Người theo học chữ Hán với các thầy đồ yêu nước trong vùng, tiếp xúc với không khí bàn luận thời cuộc của các sĩ phu. Cùng năm 1901, cụ Nguyễn Sinh Sắc đỗ Phó bảng và theo tục lệ đổi tên cho con trai là Nguyễn Tất Thành – với mong ước "tất thành" (ắt sẽ thành công).

Việc học chữ Pháp, tiếp xúc với văn hóa phương Tây đã khơi gợi ở người thanh niên mong muốn tìm hiểu những gì ẩn giấu sau khẩu hiệu "Tự do – Bình đẳng – Bác ái" của nước Pháp. Sau này Người kể lại rằng khi ấy mình rất muốn làm quen với nền văn minh Pháp, tìm xem những gì ẩn giấu đằng sau những chữ ấy.

Năm 1908, phong trào chống thuế ("xin xâu") của nông dân bùng nổ ở các tỉnh Trung Kỳ và lan tới Huế. Nguyễn Tất Thành tham gia đoàn biểu tình, làm phiên dịch cho đồng bào trong cuộc đối thoại với viên Khâm sứ Pháp. Sau sự kiện này, Người bị thực dân theo dõi và bị đuổi học – lần đầu tiên trực tiếp đứng về phía quần chúng lao động trong cuộc đấu tranh.

Tại Trường Dục Thanh, Người dạy chữ Quốc ngữ, chữ Hán, thể dục, giáo dục cho học trò lòng yêu nước, thương dân. Đây cũng là thời gian Người suy nghĩ sâu sắc về con đường cứu nước của các bậc tiền bối.

Hồ Chí Minh rất khâm phục các bậc tiền bối nhưng không tán thành con đường của họ: Người cho rằng Phan Bội Châu dựa vào Nhật để đánh Pháp thì chẳng khác gì "đưa hổ cửa trước, rước beo cửa sau"; Phan Châu Trinh chủ trương cải lương, dựa vào Pháp để đòi cải cách thì chẳng khác gì "xin giặc rủ lòng thương"; còn phong trào của Hoàng Hoa Thám tuy thực tế hơn nhưng vẫn mang nặng cốt cách phong kiến. Từ đó, Người quyết định sang phương Tây – sang chính nước Pháp – để tìm hiểu xem họ làm thế nào, rồi trở về giúp đồng bào.

“Tôi muốn đi ra ngoài, xem nước Pháp và các nước khác. Sau khi xem xét họ làm như thế nào, tôi sẽ trở về giúp đồng bào chúng ta.”— Hồ Chí Minh, trả lời nhà báo Mỹ Anna Louise Strong (1965)

Người ra đi hai bàn tay trắng, tự lao động để sống và học tập. Đầu tháng 7/1911, tàu cập cảng Mác-xây (Marseille); sau đó Người làm việc trên tàu, ghé qua nhiều hải cảng. Tháng 9/1911, Người viết đơn xin vào học Trường Thuộc địa ở Pa-ri nhưng không được chấp nhận.

Ngày 5/6 hằng năm được lấy làm ngày kỷ niệm Bác Hồ ra đi tìm đường cứu nước; bến Nhà Rồng nay là Bảo tàng Hồ Chí Minh – chi nhánh Thành phố Hồ Chí Minh.

Người làm phụ bếp, cào tuyết, đốt lò, bồi bàn… vừa lao động vừa tự học ngoại ngữ, đọc sách báo, tìm hiểu các cuộc cách mạng tư sản Mỹ, Pháp. Ở Mỹ, Người tìm hiểu Tuyên ngôn độc lập năm 1776; ở Anh, Người tham gia hoạt động trong tổ chức của những người lao động hải ngoại.

Qua khảo sát, Người rút ra nhận thức quan trọng: ở đâu bọn đế quốc, thực dân cũng tàn bạo, độc ác; ở đâu những người lao động cũng bị áp bức, bóc lột dã man. Nhân dân lao động các nước thuộc địa và chính quốc đều là bạn, chủ nghĩa đế quốc là kẻ thù chung. Người cũng nhận thấy các cuộc cách mạng tư sản là "cách mệnh không đến nơi" – tiếng là cộng hòa, dân chủ nhưng trong thì tước lục công nông, ngoài thì áp bức thuộc địa.

Ở Pa-ri, Người làm thợ ảnh, vẽ đồ cổ mỹ nghệ Trung Hoa để kiếm sống; cùng các nhà yêu nước Phan Châu Trinh, Phan Văn Trường hoạt động trong Hội những người An Nam yêu nước. Cách mạng Tháng Mười Nga (1917) thành công đã gây tiếng vang lớn, ảnh hưởng sâu sắc tới nhận thức của Người.

Bản yêu sách đòi: ân xá tù chính trị; cải cách pháp lý ở Đông Dương, bảo đảm quyền bình đẳng trước pháp luật; tự do báo chí, tự do ngôn luận, tự do lập hội, hội họp; tự do cư trú, xuất ngoại; tự do học tập, mở trường kỹ thuật; thay chế độ ra sắc lệnh bằng chế độ ra đạo luật; có đại biểu người bản xứ trong Nghị viện Pháp. Người còn chuyển bản yêu sách thành thơ "Việt Nam yêu cầu ca" để phổ biến rộng rãi.

Các nước đế quốc thắng trận không xem xét bản yêu sách. Nhưng sự kiện đã gây tiếng vang lớn, cái tên Nguyễn Ái Quốc lần đầu xuất hiện trên chính trường quốc tế, làm thức tỉnh tinh thần dân tộc của người Việt Nam.

Luận cương của Lênin chỉ ra mối liên hệ giữa cách mạng vô sản ở chính quốc với phong trào giải phóng dân tộc ở thuộc địa, khẳng định sự cần thiết phải đoàn kết giữa giai cấp vô sản các nước với các dân tộc bị áp bức. Đây chính là lời giải cho câu hỏi mà Người trăn trở suốt gần mười năm.

Từ đây, Nguyễn Ái Quốc hoàn toàn tin theo Lênin, đứng về Quốc tế thứ ba. Người khẳng định: "Muốn cứu nước và giải phóng dân tộc không có con đường nào khác con đường cách mạng vô sản."

“Luận cương của Lênin làm cho tôi rất cảm động, phấn khởi, sáng tỏ, tin tưởng biết bao! Tôi vui mừng đến phát khóc lên. Ngồi một mình trong buồng mà tôi nói to lên như đang nói trước quần chúng đông đảo: "Hỡi đồng bào bị đọa đày đau khổ! Đây là cái cần thiết cho chúng ta, đây là con đường giải phóng chúng ta!"”— Hồ Chí Minh, Con đường dẫn tôi đến chủ nghĩa Lênin (1960)

Tại Đại hội, Người phát biểu tố cáo tội ác của chủ nghĩa thực dân Pháp ở Đông Dương và kêu gọi Đảng Xã hội hành động thiết thực để ủng hộ các dân tộc bị áp bức. Lý do Người bỏ phiếu cho Quốc tế III rất giản dị: đó là tổ chức duy nhất thật sự quan tâm đến vấn đề giải phóng thuộc địa.

Sự kiện này đánh dấu việc Nguyễn Ái Quốc từ một người yêu nước trở thành người cộng sản – người cộng sản đầu tiên của Việt Nam.

Người viết nhiều bài cho các báo L'Humanité (Nhân đạo), La Vie Ouvrière (Đời sống thợ thuyền), Le Paria…, tố cáo tội ác của chủ nghĩa thực dân và thức tỉnh nhân dân các dân tộc thuộc địa. Năm 1922, Người viết vở kịch "Con rồng tre" châm biếm vua bù nhìn Khải Định sang Pháp.

Những bài viết thời kỳ này về sau được tập hợp trong tác phẩm "Bản án chế độ thực dân Pháp" (xuất bản tại Pa-ri năm 1925) – bản cáo trạng đanh thép đối với chủ nghĩa thực dân, đồng thời chỉ ra con đường đấu tranh cho các dân tộc bị áp bức.

Tại Đại hội V Quốc tế Cộng sản, Người phát biểu về vấn đề dân tộc và thuộc địa, phê phán việc nhiều đảng cộng sản ở chính quốc còn xem nhẹ vấn đề thuộc địa, và khẳng định vai trò to lớn của nông dân ở các nước thuộc địa trong cách mạng.

Lênin qua đời (1/1924) khi Người đang ở Mát-xcơ-va và chưa có dịp được gặp Lênin; Người viết bài "Lênin và các dân tộc phương Đông" bày tỏ lòng kính yêu vị lãnh tụ.

Nòng cốt của Hội là Cộng sản đoàn. Các lớp huấn luyện đào tạo nhiều thanh niên yêu nước, sau đó họ trở về nước tuyên truyền chủ nghĩa Mác – Lênin vào phong trào công nhân và phong trào yêu nước. Ngày ra số báo Thanh niên đầu tiên – 21/6 – được lấy làm Ngày Báo chí cách mạng Việt Nam.

Các bài giảng của Người được tập hợp thành tác phẩm "Đường Kách mệnh" (1927). Tác phẩm trình bày mục đích, lực lượng, phương pháp cách mạng; khẳng định cách mạng là việc chung của dân chúng, công nông là gốc cách mệnh; nêu vai trò của đảng cách mạng và tư cách của người cách mạng. Năm 1928, Hội phát động phong trào "vô sản hóa", đưa hội viên vào nhà máy, hầm mỏ, đồn điền để rèn luyện và tuyên truyền trong công nhân.

“Cách mệnh trước hết phải có cái gì? Trước hết phải có đảng cách mệnh, để trong thì vận động và tổ chức dân chúng, ngoài thì liên lạc với dân tộc bị áp bức và vô sản giai cấp mọi nơi. Đảng có vững cách mệnh mới thành công, cũng như người cầm lái có vững thuyền mới chạy.”— Hồ Chí Minh, Đường Kách mệnh (1927)

Ở Xiêm, Người cùng ăn, cùng ở, cùng làm với bà con Việt kiều, mở lớp học, ra báo, tuyên truyền tinh thần yêu nước và đoàn kết, vận động bà con hướng về Tổ quốc. Trong khi đó, ở trong nước, phong trào cách mạng phát triển mạnh và năm 1929 xuất hiện ba tổ chức cộng sản hoạt động riêng rẽ: Đông Dương Cộng sản Đảng, An Nam Cộng sản Đảng và Đông Dương Cộng sản Liên đoàn.

Hội nghị thông qua Chánh cương vắn tắt, Sách lược vắn tắt, Chương trình tóm tắt và Điều lệ vắn tắt của Đảng – hợp thành Cương lĩnh chính trị đầu tiên. Cương lĩnh xác định phương hướng chiến lược: làm "tư sản dân quyền cách mạng và thổ địa cách mạng để đi tới xã hội cộng sản"; đánh đổ đế quốc Pháp và phong kiến, làm cho nước Việt Nam hoàn toàn độc lập; lực lượng cách mạng là công nhân, nông dân, đồng thời lôi kéo tiểu tư sản, trí thức, trung nông, lợi dụng hoặc trung lập phú nông, trung, tiểu địa chủ và tư sản dân tộc chưa ra mặt phản cách mạng; Đảng là đội tiên phong của giai cấp vô sản.

Đại hội III của Đảng (1960) quyết định lấy ngày 3/2 hằng năm làm ngày kỷ niệm thành lập Đảng.

Do ảnh hưởng của khuynh hướng "tả" trong Quốc tế Cộng sản lúc bấy giờ – nhấn mạnh đấu tranh giai cấp, coi nhẹ vấn đề dân tộc – quan điểm của Nguyễn Ái Quốc về việc đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu, tập hợp rộng rãi mọi lực lượng yêu nước bị cho là thiên về dân tộc chủ nghĩa, chưa chú trọng đấu tranh giai cấp.

Trong hoàn cảnh đó, Người vẫn kiên trì giữ vững quan điểm của mình, đồng thời giữ nghiêm kỷ luật của tổ chức.

Thực dân Pháp đã kết án tử hình vắng mặt Nguyễn Ái Quốc và tìm mọi cách đòi dẫn độ Người. Luật sư Loseby kiên trì bào chữa, đưa vụ việc lên tới Hội đồng Cơ mật Hoàng gia Anh. Sau khi được thả, tin tức Nguyễn Ái Quốc đã mất trong tù được loan đi, giúp Người tránh được sự truy lùng và bí mật rời Hồng Kông.

Đây là thời gian Người nghiên cứu sâu thêm lý luận Mác – Lênin. Đại hội VII Quốc tế Cộng sản (1935) điều chỉnh chủ trương, đề ra việc thành lập mặt trận nhân dân rộng rãi chống phát xít – hướng đi gần với những quan điểm Người đã nêu từ trước về tập hợp lực lượng.

Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ (9/1939), Nhật vào Đông Dương (9/1940), thời cơ cho cách mạng Việt Nam đang đến gần. Người khẩn trương chuẩn bị cán bộ, mở lớp huấn luyện, tìm đường trở về Tổ quốc để trực tiếp lãnh đạo cách mạng.

Cuộc sống ở Pác Bó vô cùng gian khổ, nhưng Người vẫn ung dung, lạc quan, tự đặt tên suối Lênin, núi Các Mác. Người mở lớp huấn luyện cán bộ, ra báo "Việt Nam độc lập" (1/8/1941), dịch sách lý luận, viết "Lịch sử nước ta" (1942) bằng thơ lục bát để giáo dục lòng yêu nước cho nhân dân.

“Dân ta phải biết sử ta, / Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam.”— Hồ Chí Minh, Lịch sử nước ta (1942)

Hội nghị nhận định mâu thuẫn chủ yếu là giữa dân tộc Việt Nam với đế quốc, phát xít Pháp – Nhật; tạm gác khẩu hiệu cách mạng ruộng đất, thay bằng khẩu hiệu tịch thu ruộng đất của đế quốc và Việt gian chia cho dân cày nghèo; giải quyết vấn đề dân tộc trong khuôn khổ từng nước Đông Dương; xác định chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang là nhiệm vụ trung tâm.

Mặt trận Việt Minh tập hợp mọi tầng lớp nhân dân yêu nước trong các "Hội Cứu quốc" (công nhân, nông dân, thanh niên, phụ nữ, phụ lão…), trở thành hình thức đại đoàn kết toàn dân tộc rộng rãi nhất lúc bấy giờ.

“Trong lúc này nếu không giải quyết được vấn đề dân tộc giải phóng, không đòi được độc lập, tự do cho toàn thể dân tộc, thì chẳng những toàn thể quốc gia dân tộc còn chịu mãi kiếp ngựa trâu, mà quyền lợi của bộ phận, giai cấp đến vạn năm cũng không đòi lại được.”— Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 (5/1941)

Trong cảnh tù đày khắc nghiệt, Người sáng tác tập thơ chữ Hán "Ngục trung nhật ký" (Nhật ký trong tù) gồm 133 bài, ghi lại hiện thực nhà tù và thể hiện tâm hồn cao đẹp, ý chí kiên cường, tinh thần lạc quan của người chiến sĩ cách mạng. Cuối tập nhật ký, Người ghi lại định nghĩa nổi tiếng về văn hóa (8/1943).

“Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa.”— Hồ Chí Minh (8/1943)

Chỉ thị nêu rõ tên gọi đã thể hiện chính trị trọng hơn quân sự, tuyên truyền trọng hơn tác chiến. Ngay sau khi thành lập, Đội đánh thắng hai trận Phai Khắt và Nà Ngần. Ngày 22/12 trở thành Ngày thành lập Quân đội nhân dân Việt Nam.

Khi Nhật đầu hàng Đồng minh, Người nhận định thời cơ ngàn năm có một đã đến, kêu gọi: "Giờ quyết định cho vận mệnh dân tộc ta đã đến. Toàn quốc đồng bào hãy đứng dậy đem sức ta mà tự giải phóng cho ta". Khởi nghĩa thắng lợi ở Hà Nội (19/8), Huế (23/8), Sài Gòn (25/8); ngày 30/8/1945 vua Bảo Đại thoái vị.

Trước đó, khi đang ốm nặng ở Tân Trào, Người căn dặn đồng chí Võ Nguyên Giáp: lúc này thời cơ thuận lợi đã tới, dù hy sinh tới đâu, dù phải đốt cháy cả dãy Trường Sơn cũng phải kiên quyết giành cho được độc lập.

Mở đầu Tuyên ngôn, Người trích dẫn Tuyên ngôn độc lập năm 1776 của nước Mỹ và Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền của Cách mạng Pháp, từ quyền con người khái quát thành quyền dân tộc: "Tất cả các dân tộc trên thế giới đều sinh ra bình đẳng, dân tộc nào cũng có quyền sống, quyền sung sướng và quyền tự do". Tuyên ngôn tố cáo tội ác của thực dân Pháp, khẳng định nhân dân Việt Nam đã giành chính quyền từ tay Nhật chứ không phải từ tay Pháp.

Ngày 2/9 trở thành Ngày Quốc khánh nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

“Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do độc lập. Toàn thể dân Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy.”— Hồ Chí Minh, Tuyên ngôn Độc lập (2/9/1945)

Chính quyền non trẻ đứng trước muôn vàn khó khăn: giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm. Hưởng ứng lời kêu gọi của Người, khắp nơi dấy lên phong trào "Hũ gạo cứu đói", "Tuần lễ vàng", "Bình dân học vụ" (xóa nạn mù chữ). Người đề nghị đồng bào cứ mười ngày nhịn ăn một bữa để lấy gạo cứu dân nghèo, và tự mình thực hành trước.

“Nếu nước độc lập mà dân không hưởng hạnh phúc tự do, thì độc lập cũng chẳng có nghĩa lý gì.”— Hồ Chí Minh, Thư gửi Ủy ban nhân dân các kỳ, tỉnh, huyện và làng (10/1945)

Để tránh phải cùng lúc đối phó nhiều kẻ thù, Người ký Hiệp định Sơ bộ (6/3/1946) với Pháp, thực hiện sách lược "hòa để tiến". Ngày 31/5/1946, Người sang thăm Pháp với tư cách thượng khách; trước khi đi, Người dặn cụ Huỳnh Thúc Kháng – quyền Chủ tịch nước – phương châm "dĩ bất biến, ứng vạn biến". Ngày 14/9/1946, Người ký bản Tạm ước với Pháp để kéo dài thời gian hòa hoãn, rồi trở về nước (cập cảng Hải Phòng ngày 20/10/1946).

Hiến pháp năm 1946 khẳng định tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam, không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo.

Đường lối kháng chiến của Đảng, Chủ tịch Hồ Chí Minh là kháng chiến toàn dân, toàn diện, trường kỳ, tự lực cánh sinh. Người kêu gọi: "Bất kỳ đàn ông, đàn bà, bất kỳ người già, người trẻ, không chia tôn giáo, đảng phái, dân tộc. Hễ là người Việt Nam thì phải đứng lên đánh thực dân Pháp để cứu Tổ quốc".

“Chúng ta muốn hòa bình, chúng ta phải nhân nhượng. Nhưng chúng ta càng nhân nhượng, thực dân Pháp càng lấn tới, vì chúng quyết tâm cướp nước ta lần nữa! Không! Chúng ta thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ.”— Hồ Chí Minh, Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến (19/12/1946)

"Sửa đổi lối làm việc" (ký tên X.Y.Z) bàn về tư cách người đảng viên, tự phê bình và phê bình, chống bệnh quan liêu, chủ nghĩa cá nhân, cách lãnh đạo, cách huấn luyện cán bộ; nêu rõ "cán bộ là cái gốc của mọi công việc".

Bài "Dân vận" khẳng định nước ta là nước dân chủ, "bao nhiêu lợi ích đều vì dân, bao nhiêu quyền hạn đều của dân", và chỉ rõ dân vận là vận động tất cả lực lượng của mỗi một người dân không để sót một người dân nào. Lời kêu gọi thi đua ái quốc nêu mục đích "diệt giặc đói, diệt giặc dốt, diệt giặc ngoại xâm".

“Dân vận kém thì việc gì cũng kém. Dân vận khéo thì việc gì cũng thành công.”— Hồ Chí Minh, Dân vận (1949)

Báo cáo chính trị của Người tổng kết chặng đường cách mạng từ khi thành lập Đảng và xác định nhiệm vụ đưa kháng chiến tới thắng lợi. Ngay sau Đại hội, tháng 3/1951, Mặt trận Việt Minh và Hội Liên Việt hợp nhất thành Mặt trận Liên Việt, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân.

Người coi tham ô, lãng phí, quan liêu là "giặc nội xâm" – thứ giặc ở trong lòng, nguy hiểm không kém giặc ngoại xâm; chỉ ra rằng chúng là bạn đồng minh của thực dân và phong kiến. Người yêu cầu chống các tệ nạn này phải có sự lãnh đạo chặt chẽ, có sự tham gia của quần chúng, gắn với thực hành tiết kiệm và giáo dục đạo đức cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư.

Từ năm 1945, Người đã ký Sắc lệnh 64/SL (23/11/1945) thành lập Ban Thanh tra đặc biệt để giám sát bộ máy nhà nước, và nhiều sắc lệnh nghiêm trị tội tham ô, hối lộ.

Ngày 19/9/1954, trên đường về tiếp quản Thủ đô, tại Đền Hùng, Người nói chuyện với cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn Quân Tiên Phong: "Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước". Ngày 10/10/1954, Thủ đô Hà Nội được giải phóng; cuối năm 1954, Trung ương Đảng, Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về Hà Nội.

Người chỉ ra đặc điểm to nhất của nước ta trong thời kỳ quá độ là từ một nước nông nghiệp lạc hậu tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội không phải kinh qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa. Năm 1958, Người viết bài "Đạo đức cách mạng" và nói chuyện tại lớp học chính trị của giáo viên (13/9/1958) với câu nói nổi tiếng về "trồng người". Hiến pháp năm 1959 được Quốc hội thông qua (31/12/1959).

Người đặc biệt quan tâm đến con người: "Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trước hết cần có những con người xã hội chủ nghĩa".

“Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người.”— Hồ Chí Minh (13/9/1958)

Người tuyên bố: "Chiến tranh có thể kéo dài 5 năm, 10 năm, 20 năm hoặc lâu hơn nữa. Hà Nội, Hải Phòng và một số thành phố, xí nghiệp có thể bị tàn phá, song nhân dân Việt Nam quyết không sợ! Không có gì quý hơn độc lập, tự do!". Câu nói trở thành chân lý của thời đại, nguồn sức mạnh to lớn động viên toàn dân tộc.

“Không có gì quý hơn độc lập, tự do!”— Hồ Chí Minh (17/7/1966)

Di chúc đề cập những vấn đề hệ trọng: về Đảng (giữ gìn đoàn kết thống nhất, thực hành tự phê bình và phê bình, mỗi đảng viên phải thật sự thấm nhuần đạo đức cách mạng, thật sự cần kiệm liêm chính, chí công vô tư, giữ gìn Đảng thật trong sạch); về đoàn viên thanh niên (bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là việc rất quan trọng và rất cần thiết); về nhân dân lao động; về cuộc kháng chiến chống Mỹ nhất định thắng lợi; về phong trào cộng sản thế giới; về công việc sau chiến tranh, trước hết là chỉnh đốn lại Đảng.

Phần "việc riêng", Người mong muốn được hỏa táng, tro chia làm ba phần cho ba miền đất nước – thể hiện lối sống giản dị, khiêm tốn, suốt đời vì nước vì dân.

“Điều mong muốn cuối cùng của tôi là: Toàn Đảng toàn dân ta đoàn kết phấn đấu, xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ và giàu mạnh, và góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới.”— Hồ Chí Minh, Di chúc

Do ngày Người mất trùng với ngày Quốc khánh, Bộ Chính trị khi đó quyết định công bố ngày mất là 3/9/1969; đến năm 1989, Bộ Chính trị chính thức công bố lại đúng ngày Người từ trần là 2/9/1969.

Cả dân tộc và bạn bè quốc tế vô cùng thương tiếc. Biến đau thương thành hành động, quân và dân ta tiếp tục cuộc kháng chiến, đến mùa Xuân năm 1975 giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước – thực hiện trọn vẹn ước nguyện của Người.

Cùng với Lăng, Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch (nhà sàn, ao cá, nhà 67…) lưu giữ những hiện vật giản dị gắn với cuộc sống, làm việc của Người, minh chứng sinh động cho lối sống giản dị, thanh bạch của Bác.

Nghị quyết ghi nhận Người là biểu tượng kiệt xuất về quyết tâm của cả một dân tộc, đã cống hiến trọn đời mình cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, đóng góp vào cuộc đấu tranh chung của các dân tộc vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội.

Các Đại hội tiếp theo tiếp tục phát triển nhận thức về tư tưởng Hồ Chí Minh; Đại hội XI (2011) nêu khái niệm tư tưởng Hồ Chí Minh là "một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam". Việc học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh được Đảng xác định là nhiệm vụ thường xuyên.

Đối với sinh viên, học tập tư tưởng Hồ Chí Minh giúp nâng cao năng lực tư duy lý luận, bồi dưỡng đạo đức, phẩm chất cách mạng và rèn luyện phương pháp, phong cách công tác.

“Học để làm việc, làm người, làm cán bộ.”— Hồ Chí Minh